Archeologen vinden oudste menselijke graf in Afrika

10-05-2021 08:00

Categorie: Wetenschap

Archeologen vinden oudste menselijke graf in Afrika

Foto: Sabrine el Alami, Redactie: Akira van der Meer

 

Op de foto is de linkerzijde van de schedel met een intact kaakbeen te zien, waarin linksonder twee niet-doorgebroken kiezen met onderontwikkelde tandwortels zijn te zien. In een staaltje van veldonderzoek, opgravingstechniek en analyse heeft een interdisciplinair onderzoeksteam het oudste menselijke graf in Afrika blootgelegd. Hoewel er in het Midden-Oosten en Europa enkele nóg oudere graven zijn gevonden, is de vondst in Afrika een van de oudste onmiskenbare voorbeelden van een lichaam dat in een speciaal daarvoor gegraven kuil is bijgezet en vervolgens met aarde is toegedekt. En zeer indrukwekkend,” zegt Paul Pettitt van Durham University in Engeland, een expert in paleolithische begrafenissen die niet bij het nieuwe onderzoek was betrokken.

Eerder al waren in Afrika twee minder oude graven gevonden, eveneens van kinderen. Hoewel drie voorbeelden verspreid over een heel continent niet echt een goede steekproef kan zijn, vindt Pettitt de leeftijden van de begraven individuen wel veelzeggend in de context van de ontwikkeling van het begrafenisritueel.

Tand des tijds
Het graf van Mtoto werd ontdekt in het enorme grotstelsel van Panga ya Saidi, dat zich onder een bergkam uitstrekt die parallel aan de Keniaanse kust loopt. Al sinds 2010 worden er opgravingen in het stelsel gedaan door een team onder auspiciën van de National Museums of Kenya in Nairobi en het Max-Planck-Institut für Menschheitsgeschichte in het Duitse Jena. Tot dusver zijn bij de opgravingen tienduizenden stenen werktuigen, kralen van schelp, resten van geslachte dieren en andere voorwerpen gevonden, wat wijst op een periode van ononderbroken menselijke bewoning van 80.000 jaar geleden tot heden. “Maar het fossiel was uiterst kwetsbaar, zó kwetsbaar dat wij het niet konden prepareren.

Vandaar reisde het naar het Centro Nacional de Investigación sobre la Evolución Humana in het Spaanse Burgos, waar het fossiel ruim een jaar lang werd geprepareerd en geanalyseerd. De onderzoekers maakten daarbij gebruik van technologieën als microtomografie en andere niet-invasieve methoden. “Alles lag op zijn plek,” zegt CENIEH-directeur María Martinón-Torres, leider van het onderzoek. “Het was niet zomaar een fossiel.

Naast de intacte staat van het skelet wezen nog andere bewijzen op het feit dat het kind kort na zijn dood doelbewust was bijgezet. De afzettingen in de kuil verschilden duidelijk van het omringende sediment en bevatten een groot aantal schelpen en sporen van slakjes die zich voeden met regenwormen die zich rond lichamen verzamelen die in rulle aarde zijn begraven. Terwijl het vlees en de botten van het kind werden afgebroken, werden de achtergebleven holtes geleidelijk opgevuld door sedimenten, zodat de ribbenkast zijn driedimensionale vorm behield. Maar de bovenste ribben waren negentig graden gedraaid, wat kan zijn gebeurd omdat het lichaam in een krappe kuil lag begraven of, waarschijnlijker nog, in een omhulsel – mogelijk van dierenhuid of grote bladeren – was gewikkeld dat lang geleden is vergaan.

Tenslotte wees de positie van het hoofd en de nekwervels ten opzichte van de romp erop dat het omwikkelde kind met zijn hoofdje op een soort kussentje was gelegd – een teder moment in het alledaagse leven van een gemeenschap van vroege mensen dat door het team kon worden vastgelegd voordat de sporen ervan werden uitgewist.

Band met de doden
Tot de andere zeer oude kindergraven die in Afrika zijn ontdekt, behoren die van een acht à tien jaar oud kind op de vindplaats van de Taramsa-heuvel in Egypte, die naar schatting 69.000 jaar oud is, en van een zuigeling in de Border Cave in Zuid-Afrika, met een geschatte ouderdom van 74.000 jaar. “We kunnen hun gedachten niet lezen,” zegt Martinón-Torres, “maar door iemand te begraven verleng je het leven van die persoon in zekere zin. Het kind werd niet ver van de kust in het tropische hoogland van Zuid-Kenia gevonden en was direct onder een uitstekende rots voor de ingang van de grot van Panga ya Saidi begraven. Er zijn natuurlijk meer aanwijzingen nodig en dat roept nog een andere vraag op.

Er zijn veel zeer oude graven in Europa en het Midden-Oosten ontdekt, zowel van neanderthalers als van moderne mensen, en sommige ervan hebben een ouderdom van 120.000 jaar. Volgens Pettitt kunnen veel van de niet-Afrikaanse vondsten die gewoonlijk als begrafenissen worden aangeduid dan ook beter worden beschouwd als voorbeelden van ‘grafplaatsing’, waarbij prehistorische mensen zich van een lijk ontdeden door het zonder verder ceremonieel in een spleet of grot te achter te laten. Daar zijn tientallen skeletten van een voorloper van de neanderthaler ontdekt, sommige met een ouderdom van 430.000 jaar. Een ander mogelijk voorbeeld in Afrika zijn de vijftien skeletten van de relatief recente vroege mensensoort Homo naledi, die diep in een grotstelsel in Zuid-Afrika in een aparte ruimte werden gevonden en 250.000 jaar oud zijn.

National Geographic-onderzoeker Lee Berger, leider van het team dat de skeletten ontdekte, meent dat Homo naledi zijn doden doelbewust een aparte plek gaf, maar hoe deze lichamen precies in deze onderaardse ruimte terecht zijn gekomen, blijft onduidelijk. Zelfs als we de gevallen die waarschijnlijk voorbeelden van ‘grafplaatsing’ zijn, niet meetellen, begint het archief van graffossielen in Europa en het Midden-Oosten veel vroeger en zijn in deze regio’s ook veel meer van deze vindplaatsen ontdekt dan in Afrika, waar Homo sapiens ontstond. Misschien zijn er nog niet zoveel van dit soort graven in Afrika gevonden omdat het continent nog niet goed is doorzocht. Per slot van rekeningen begon het archeologisch onderzoek van grotten in Europa en het Midden-Oosten al rond 1900, terwijl het onderzoek in Afrika op een relatief beperkt aantal vindplaatsen is gericht, voornamelijk in Zuid-Afrika en de Grote Slenk in Oost-Afrika.

“Momenteel beschikken we over fossielen die afkomstig zijn uit hooguit tien procent van het continent,” zegt Chris Stringer, een paleoantropoloog van het Natural History Museum in Londen die al tientallen jaren onderzoek doet naar de oorsprong van de moderne mens. “Deze vondst is eigenlijk een aanwijzing van hetgeen we in de rest van Afrika over het hoofd zien. De afzettingen daar lopen tot ver onder het graf van Mtoto door en bevatten gesteentelagen die tot 400.000 jaar in de tijd teruggaan. Door de pandemie moest het werk vorig jaar worden stilgelegd, maar het onderzoeksteam kan niet wachten om weer aan de slag te gaan zodra dat veilig is.

“We weten nog steeds niet tot hoever we naar beneden kunnen doorgraven,” zegt Ndiema. “We zijn nog niet bij de onderste lagen aangekomen.