Een dutje terwijl je vliegt en andere slaapgewoonten van dieren

18-05-2021 08:00

Categorie: Dieren

Een dutje terwijl je vliegt en andere slaapgewoonten van dieren

Foto: Nina van Ooijen, Redactie: Roy Toet

 

Dolfijnen schakelen tijdens het slapen één hersenhelft uit en olifanten dommelen maar twee uur per nacht. Waarom hebben dieren zulke verschillende manieren om hun rust te pakken?

 

Voor mensen is slaap een noodzaak, een raadsel en soms een luxe. Het is niet bekend waarom we slapen, maar wel dat we het nodig hebben, en één uur meer of minder kan jouw dag maken of breken.

 

Ook de meeste dieren slapen, zegt Jerome Siegel, psychiater aan de University of California in Los Angeles, en dat bijna op even zoveel manieren als er dieren op aarde rondlopen. Hun slaapgewoonten verschillen in duur en intensiteit, en zelfs in de manier waarop de hersenen in de slaapstand worden gezet.

 

Hieronder zetten we de vreemde slaapgewoonten van dieren op een rijtje, van honden die af en toe wegdommelen tot dolfijnen die tijdens het slapen één hersenhelft wakker houden.

 

Slaapcyclussen
Zoals bij de meeste zoogdieren is ook de slaap van sommige primaten polyfasisch, waarbij deze dieren binnen een cyclus van één etmaal gedurende meerdere korte perioden slapen. Honden hebben een slaap-waakritme van zo’n 83 minuten en krijgen iets meer dan 10,5 uur slaap per cyclus van één etmaal. De reden dat mensachtigen, althans vergeleken met de korte dutjes van hun verwanten onder de kleinere apen, zo’n lange, ononderbroken slaap kennen, heeft te maken met dat jungle-matras. Kleinere apen slapen op harde takken, waar ze snel gewekt worden door dreigend gevaar of door andere apen.

Dankzij het feit dat mensachtigen rustig kunnen gaan liggen, ver boven de dreiging van roofdieren en andere afleidingen, kunnen ze langer, veiliger en dieper slapen. In 2015 bleek uit een onderzoek dat orang-oetans inderdaad beter slapen dan de met hen verwante bavianen.

Slapen met je halve brein
Intussen blijven dolfijnen tijdens het slapen waakzaam door één hersenhelft ingeschakeld te houden terwijl de andere helft in een diepe slaap verzinkt. Dat slaappatroon (niet alleen van dolfijnen), maar ook van andere walvisachtigen, waaronder lamantijnen, en oorrobben en sommige vogels wordt ‘unihemisferische trage-golfslaap’ genoemd, een diepe slaaptoestand zonder REM-slaap. De REM-slaap is de slaaptoestand waarin de hersenen het meest actief zijn, de ademhaling versnelt en de meeste spiergroepen tijdelijk worden verlamd. Over het belang van de REM-slaap wordt door wetenschappers volop gedebatteerd, want het is onduidelijk welke rol deze toestand speelt in het geheugen en in leerprocessen.

Dolfijnen zijn hoogst intelligente dieren, maar ze komen waarschijnlijk nooit in een REM-slaap, zegt David Raizen, neuroloog aan de University of Pennsylvania. Aan land kunnen ze met een groot aantal ultrakorte dutjes van circa één minuut wel zo’n twaalf uur slaap per etmaal bij elkaar sprokkelen. Ook pelsrobben laten slechts één hersenhelft slapen terwijl ze zwemmen, maar aan land schakelen ze weer over op een bihemisferische slaap, waarbij beide hersenhelften in de slaapstand komen, net als bij mensen.

Hebben dieren slaap nodig?
“Vandaar dat dieren een tekort aan slaap met talloze korte dutjes moeten aanvullen. Als ze slaap tekort krijgen, halen ze dat in de volgende slaapcyclus weer in en “vertonen daarbij ook een verlaagde voortplantingsdrift en een verminderd paringssucces,” zegt hij. Als fruitvliegjes en zoogdieren slaap tekort komen, zijn ze minder goed in het uitvoeren van leeropdrachten, hoewel uit een studie in 2019 is gebleken dat hun sterftecijfers niet worden beïnvloed door extreme slaaponthouding. Volgens Raizen wijst de noodzaak om slaap in te halen op homeostase, waarbij het organisme zichzelf in een ideaal evenwicht probeert te handhaven.

Het wijst er bovendien op dat ook dieren slaap echt nodig hebben.

Slaap, rust en gedommel
Verlaagde alertheid kan bij sommige dieren ook optreden tijdens een gewone rustperiode of in de tijd waarin ze niet bewegen. “Als je slaapt en iemand fluistert jouw naam, dan reageer je daar niet op,” zegt Raizen, maar dieren die ‘in de ruststand staan’, reageren sneller op stimulansen van buiten. Dieren kiezen voor de winterslaap om extreem koude wintermaanden te overleven. Deze toestand, en ook andere langdurige rustfases, zijn geen vormen van slaap in de eigenlijke zin van het woord, want ze hebben meer te maken met lichaamstemperatuur en veranderingen in de omgeving, zoals een tekort aan voedsel.

Om onder extreme omstandigheden energie te besparen komen sommige dieren in een zogenaamde torpor of staat van verlamming, waarbij ze gedurende minder dan 24 uur in een diepe slaap vallen en daarbij hun lichaamstemperatuur en stofwisseling sterk reduceren. De estivatie of zomerslaap is een periode van rust of torpor waarmee dieren reageren op een aanhoudende periode van hitte of droogte.

Slaap-waakbalans
Slaap is voor een dier misschien niet de veiligste manier om zijn tijd door te brengen. Die uren slaap zouden ook besteed kunnen worden aan het foerageren of het speuren naar roofdieren. Dieren paren doorgaans in een specifiek seizoen, en ze zouden dat niet vaker doen als ze de hele tijd wakker zouden blijven. Siegel legt uit dat slaap sommige dieren helpt om die taak te volbrengen.

Normaliter zoeken dieren een veilig plekje op om te gaan slapen, maar dieren die dat niet kunnen, “zoals grote planteneters, slapen niet veel en zeker niet zo diep als mensen dat doen,” zegt Siegel. Grote planteniraffes moeten ook zó veel tijd aan het foerageren besteden dat ze maar twee uur per nacht slapen. “Als giraffes net zo zouden slapen als wij dat doen, dus in diepe slaap en bijna-bewusteloos, zouden er geen giraffes meer zijn,” zegt hij. “Voor elke soort bestaat er een optimale hoeveelheid slapen en waken, afhankelijk van de ecologische niche die hij opvult,” zegt Siegel.