Savonarola

08-07-2021 08:00

Categorie: Geschiedenis

Savonarola

Foto: Yasamin Varzideh, Redactie: Benjamin Varzideh

 

Vanaf het moment dat Savonarola in 1490 begon te preken in Florence, hield de dominicaner monnik de bevolking in zijn greep met doemprofetieën en aanklachten tegen corruptie. Acht jaar later was het gedaan met zijn roem: Hij werd veroordeeld tot de dood.

 

Al in zijn eigen tijd was Girolamo Savonarola een omstreden figuur die er een dubbel zinnige reputatie op nahield, en dat is hij nog steeds. Zelfs het macabere ritueel dat zich in mei 1498 voltrok op de Piazza della Signoria, waar Savonarola eerst werd opgehangen en vervolgens op de brandstapel aan de vlammen werd prijsgegeven, maakte aan die richtingenstrijd geen eind. De vijandschap tussen beide partijen bleef ook na zijn dood voor verdeeldheid zorgen in Florence. Het was de bakermat van het humanisme, de stroming die werd gekenmerkt door hernieuwde belangstelling voor teksten uit de Klassieke Oudheid en die menselijke waardigheid centraal stelde.

Het was Lorenzo zelf geweest die Savonarola in 1490 uitnodigde zich in Florence te vestigen. Vermoedelijk is dit een portret van Girolamo Savonarola, van de hand van de maniëristische schilder Alessandro Bonvicino. Het machtsvacuüm dat hierdoor ontstond, werd niet adequaat ingevuld door zijn incapabele zoon Piero. Twee jaar later, in 1494, maakte koning Karel VIII van Frankrijk dankbaar gebruik van de instabiele situatie door langs Florence te trekken met een leger waarmee hij het koninkrijk Napels wilde veroveren.

Savonarola had in zijn opruiende preken aangestuurd op dit verzet. In profetieën sprak hij over gruwelijke straffen die God aan hem had geopenbaard, en in zijn preken vertelde hij van een visioen over het zwaard van de Heer dat op aarde zou neerdalen. Toen Karel VIII van Frankrijk in september 1494 met zijn troepen over het Italiaanse schiereiland trok, zagen de Florentijnen in hem de ‘nieuwe Cyrus’. Door deze gebeurtenissen raakte de bevolking er steeds meer van overtuigd dat Savonarola een door God gezonden profeet was.

Profetie van de invasie
Toen op 01 november 1494 bekend werd dat Piero de’ Medici de poorten van Florence had opengezet voor Karel VIII van Frankrijk, hield Savonarola een vlammende preek in de kathedraal van Florence. ’ De monnik maakte ook gebruik van de gelegenheid om te laten zien dat hij het al vaker bij het rechte eind had gehad. ‘Vergeet niet dat ik minder dan twee jaar geleden aankondigde dat het zwaard van de Heer op aarde zal neerdalen, vreselijk en snel. Niet ik, maar God heeft dit bekendgemaakt.

De grote vijand van Girolamo Savonarola is hierboven te zien in een detailbeeld van de Wederopstanding van Christus door Pinturicchio.

Kerkhervorming als missie
Vanaf het moment dat Savonarola in 1482 was ingetreden in het San Marcoklooster in Florence, gaf hij uiting aan zijn zorgen om de corruptie die in de kerk heerste, in de eerste plaats in het Vaticaan. ’ Dat Alexander VI in 1492 tot paus werd gekozen, bevestigde Savonarola’s somberste voorgevoelens.

De Franse ‘nieuwe Cyrus’
De paden van Savonarola en Karel VIII kruisten toen de Florentijnen een afgezant naar de vorst wilden sturen. De keuze viel op Savonarola. Dat de stad was verlost van de Fransen werd door veel tijdgenoten beschouwd als een waar wonder van de monnik. Als gevolg daarvan vertrouwde het grootste deel van de bevolking erop dat Savonarola hun de juiste weg zou wijzen.

De mensen stroomden massaal toe om naar zijn preken te luisteren.

Savonarola’s republiek
Dit was het meest in het oog springende onderdeel van de nieuwe ‘brede’ regering, die door Savonarola werd toegejuicht. Dat was heel anders dan in de tijd van het geslacht De’ Medici, dat alle touwtjes in handen wist te houden door vertrouwelingen op sleutelposities neer te zetten in het overheidsapparaat. Tijdens hun bewind was Florence alleen in naam een republiek. Om samenkomsten van de raad te kunnen faciliteren, liet Savonarola binnen in het Palazzo Vecchio een enorme zaal bouwen van meer dan vijftig meter lang.

Hij werd bijgestaan door zijn volgelingen, die piagnoni werden genoemd . Het klooster waarvan Savonarola prior was, werd in 1437 herbouwd op een bestaande fundering die stamde uit de 14de eeuw. Het gebouw is ontworpen door Michelozzo, de favoriete architect van Cosimo de’ Medici. Een belangrijke reden is dat de dominicaner monnik vrijwel direct na het verjagen van het geslacht De’ Medici in 1494 zijn boodschap en toon matigde.

Zijn tot dan toe duistere en apocalyptische boetepreken maakten plaats voor een optimistischere heilsboodschap. Savonarola benadrukte dat Florence een uitverkoren stad was, het nieuwe Jeruzalem, en dat de Florentijnen de eersten zouden zijn die aanspraak konden maken op Gods beloning voor hun lijden. Terwijl de burgerij in hoopvolle afwachting was van een beloning van goddelijke zijde, kondigden Savonarola en zijn volgelingen ondertussen een verbod af op kansspelen, het dragen van onzedige kleding, luxe, losbandigheid, en zelfs op kunst als die niet ter meerdere eer en glorie van God was. Hoe ernstig politiek en godsdienst verweven waren geraakt, bleek uit de vaart waarmee de Grote Raad maatregelen goedkeurde die door Savonarola vanaf de kansel in naam van God werden geïnitieerd.

Een portret van Niccolò Machiavelli, geschilderd in de 16de eeuw door Santi Di Tito. Palazzo Vecchio, Florence.

Het San Marco klooster. Het klooster waarvan Savonarola prior was, werd in 1437 herbouwd op een bestaande fundering die stamde uit de 14de eeuw. Het gebouw is ontworpen door Michelozzo, de favoriete architect van Cosimo de’ Medici.

Een portret van Niccolò Machiavelli, geschilderd in de 16de eeuw door Santi Di Tito. Palazzo Vecchio, Florence.

Machiavelli en de ‘ontwapende profeet’
Deze tegenstelling is weliswaar een beetje simplistisch, maar helpt wel om te begrijpen waarom Machiavelli Savonarola omschreef als een ‘ontwapende profeet’, die niet in staat was om te begrijpen dat het geloof en het woord alleen, dus zonder gebruik van geweld, geen garanties boden voor het behouden van de macht. Toch heeft Machiavelli meer dan eens zijn bewondering uitgesproken voor de leer en de voorbeeldige levensstijl van Savonarola.

De vijanden van de monnik
De maatregelen ten gunste van de ‘brede’ regering leidden ertoe dat Savonarola de steun van de ottimati verloor. Toen Florence in 1497 vervolgens ook nog werd geteisterd door de pest en hongersnood brokkelde de steun voor de monnik nog verder af. Een aanvaring met paus Alexander VI zou in deze penibele situatie de genadeslag betekenen voor Savonarola. Er deed allerlei lasterpraat over hem de ronde, voor Savonarola voldoende aanleiding om hem te bekritiseren.

Maar de voornaamste aanleiding voor het conflict tussen beide geestelijken was van politieke aard. Alexander VI kon niet accepteren dat Florence zich weigerde aan te sluiten bij de anti-Franse bond waarvan de paus zelf een van de initiatiefnemers was. Savonarola kon op zijn beurt geen partij kiezen tegen Frankrijk, zonder daarbij zijn eigen geloofwaardigheid als profeet op het spel te zetten. Eerder had hij zijn politieke steun aan de Karel VIII immers toegeschreven aan de wil van God.

Savonarola wordt verhoord door afgezanten van de paus. Het tafereel is in 1846 geschilderd door François-Marius Granet.

Door marteling afgedwongen bekentenis
Het proces tegen Girolamo Savonarola bestond uit drie verhoren die direct na zijn arrestatie begonnen en plaatshadden in april en mei 1498. Het was dan ook geen toeval dat de verhoorders waren geselecteerd uit de politieke tegenstanders van Savonarola. Zo zouden uitspraken aan Savonarola zijn toegeschreven die hij niet heeft gedaan. Dat neemt niet weg dat ze op zijn minst een schaduw van twijfel werpen op de schuldbekentenis die door Savonarola is afgelegd.

Godsoordeel en dood
07 april 1498 zou voor zowel Karel VIII als Savonarola een rampzalige dag worden. De Franse koning, nog maar 27 jaar oud, overleed op die datum. Twee volgelingen van de dominicaner monnik en twee franciscaner tegenstanders zouden daar over een brandstapel lopen, in de overtuiging dat God diegenen die het gelijk aan hun kant hadden voor de vlammen zou behoeden. De proef werd eerst echter om allerlei redenen uitgesteld, waarna het plotseling ging onweren.

De executie van Savonarola en twee andere dominicaner monniken werd op 23 mei 1498 voltrokken op de Piazza della Signoria. Museo di San Marco, Florence. Voor het volk van Florence was Savonarola van zijn voetstuk gevallen. Een dag later werd hij gearresteerd en voor de rechter geleid.

Savonarola werd ter dood veroordeeld. Op 23 mei 1498 betrad hij nog een laatste keer de Piazza della Signoria, pal tegenover het paleis waar hij nauwelijks vier jaar eerder, op het hoogtepunt van zijn macht, de vergadering van de Grote Raad had voorgezeten. De verzamelde menigte keek toe terwijl de prediker werd vernederd, ontdaan van het dominicaner habijt dat hij 23 jaar had gedragen, opgehangen en ten slotte verbrand op de brandstapel. Zijn as werd uitgestrooid over de Arno om te voorkomen dat zijn laatste rustplaats een bede-vaartsoord zou worden.

Ze bleven zijn beeltenis vereren en zijn doctrines verspreiden. Zo hielden ze de herinnering aan deze legendarische geestelijke levend.

Het vreugdevuur van de ijdelheden
Het meest memorabele vreugdevuur vond plaats op 07 februari 1497, op initiatief van Girolamo Savonarola. Op het doek Savonarola preekt in Florence, vervaardigd door de Rus Nicolai Lomtev, is het vreugdevuur van de ijdelheden afgebeeld.

Het zuiverende vuur in het Florence van 1497
In een biografie van Savonarola die wordt toegeschreven aan een van zijn volgelingen, Pacifico Burlamacchi, wordt meer verteld over het vreugdevuur van de ijdelheden dat Savonarola in 1497 organiseerde. ’ Midden op de Piazza della Signoria werd een piramide achtige stelling gebouwd van twintig meter hoog. Die waren door volgelingen, de piagnoni, ‘in alle hoeken en gaten van de stad bij elkaar gezocht’. Op een ander niveau waren ‘portretten van vrouwen uit Florence en uit andere plaatsen neergezet, gemaakt door uitmuntende kunstenaars’.

Het geheel werd bekroond met een ‘carnavals figuur, zo monsterlijk dat het moeilijk is er een voorstelling bij te hebben’. Om hen heen ‘hieven andere jongelui een zoete melodie aan’, begeleid door ‘duizenden mensen die hymnes zongen’ en aalmoezen uitdeelden aan de armen. Zo werden alle ijdelheden door het vuur verteerd, waarbij de vlammen zich tot de hemel verhieven.